خدمتگزاري , مفهوم وسيع و گسترده اي دارد.اين واژه , تمام فعاليتهاي مثبت و مفيدانسانها رادر زمينه هاي :اجتماعي ,اقتصادي , سياسي , فرهنگي و معنوي شامل مي شود.اين نکته را يادآور مي شويم که : [خدمتگزاري] غيراز[ انجام وظيفه] است . براي روشني و وضـوح معـناي خدمتـگزاري , لازم اسـت , مـرز ايـن دو مشـخص شود.
کسي که مسؤوليتي بر دوش دارد, چه در بعد معنوي و چه در بعد مادي , و درازاي کار, مزد دريافت مي کند, خدمتگزار نيست گر چه نتيجه تلاش او در راسـتاي خدمت به خلق قرار مي گيرد. خدمتگزار, واژه اي است که با چگونگي عمل و نيت فرد ارتباط دارد.
البته اگر شخصي در انجام وظيفه اش کوتاهي نکرد و آن را به بهترين وجه انجام داد و علاوه , هم و غم خويش را در رفع نارسائيهاي زندگي مردم قرار داد تابع يکسري مقررات خشک و دست و پاگيراداري نبود, نام خدمتگزار, بر او زيبنده و شايسته خواهد بود بنابراين , هر خدمتگزار مالا به جامعه خدمت مي کند ولي هر خدمتي خدمتگزاري نيست .
معلمي که علاوه برانجام دقيق وظايف , براي رشد و شکوفايي شاگردان , دل مي سوزاند,عالمي که علاوه بر تبيين احکام دين , درامور خير و مسائل زندگي مردم پيشگام است و با مبارزات و فداکاريهايش ,از لذتهاي زندگي چشم مي پوشد, متمکني که علاوه برانجان وظايف شرعي , بااموال و دارائيش باني مراکز سودمند مي گردد و به نيازمندان امداد مي رساند و بالاخره آن رزمند بسيجي که از ناموس وارزشهاي ديني , عاشقانه به دفاع بر مي خيزد, همه ,از نمونه هاي بارز خدمتگزاري بيشمارند. بدينسان مي يابيم که در مفهوم خدمتگزاري , گذشت , فداکاري ,ايثار, تحمل سختي و ناگواري و احساس هبستگي به همنوعان نهفته است .
انسان اجتماعي است و در جمع , استعداش شکوفا مي گردد انسانها, همانند سنگهايي نيستنداز يکديگر بي خبر و با هم بي ارتباط بلکه مانند حلقات يک زنجيره اند که حيات و قوامشان در گرو پيوستگي و وابستگي است . به همين جهت , در فرهنگ بشري , همواره , به اين مساله توجه گرديده و به تعبيرهاي گوناگون , جامعه انساني به اين سو فراخوانده شده است .انديشه وران و مصلحان , با بيان و قلم , مردم را به تعاطف , تعاضد, همدلي و خدمت رساني دعوت کرده و آن را از مقومات جامعه واجتماع برشمرده اند.اديان الهي , که براساس ارزشهاي فطري و واقعي استوارند, به اين امر عنايت کرده و نقش اساسي را درايجاد و تقويت اين روحيه داشته اند و پيامبران و آورندگان پيام الهي , در راس خدمتگزاران جوامع بشري بوده اند. در فرهنگ و معارف اسلامي , به اين صفت و عمل شايسته سفارش فراوان شده است . دراين دين بزرگ ,ارزشمندترين مردم , سودمندترين آنان است :
خيرالناس انفعهم للناس
با توجه به وصعت و گستردگي معناي خدمتگزاري , مي توان آن را به دو بخش عمده تقسيم کرد:

1- خدمتهاي مادي .

تاسيس مدارس و موسسات , مراکزامداد تلاشهايي از قبيل : امدادرساني , ساختن مدرسه , دانشگاه , مسجد, پاک , ورزشگاه و...از مقوله خدمات مادي است .
خدماتي مانند: تعليم ,ارشاد, پاسداري از عقيده واخلاق مردم , تبليغ ديني , ستيز با متجاوزان , کوشش در راه استقلال و عزت و بالاخره فداکاري و فدا شدن در راه ايمان و عقيده از جمله خدمتهاي معنوي شمرده مي شوند.
اينک که مقصود مااز به کار بردن واژه خدمتگزاري , دراين مقاله , بيان شد ,اشارتي خواهيم داشت به ارزش واهميت خدمتگزاري و برخي از جوله هاي آن .

 
اسلام و خدمتگزاري

اسلام , در برنامه ها و تعاليم , بر آن است که : جمع انديشي و جمع زيستي سازگار و با هدف را در پيروان خويش ,ايجاد و تقويت کند به گونه اي که مردمان را[ عيال خدا] بيند. در جهان بيني اسلام ,از يک طرف , مساله خدمت به خلق , مقدمه قرب الهي و نوعي عبادت تلقي شده است واز ديگر سوي , به هر اندازه که انسان در بعد شناخت و معرفت حق تعالي رشد و تکامل پيدا کند, در خدمت به مردم , بيشتر عشق مي ورزد زيرا شيفته حق , خدمت به خلق را جداي از بندگي خالق نمي بيند به همين جهت , در انسانهاي متعاي و فرزانه و آشنايان به جهان بيني اسلامي , حس نوعدوستي و خدمت به خلق و جامعه , بيشتر به چشم مي خورد.
پيامبراکرم[ ص] سودمندي و خدمت به مردم را در کنارايمان به خداوند, معيار و ملاک ارزشمندي انسان دانسته و مي فرمايد:
خصلتان ليس فوقهما من البر شي ء:الايمان بالله والنفع لعباداتالله ... .
ايمان به خدا و نفع رساندن به بندگان او, دو خصلت نيک است که برتر از آن چيزي نيست .
ازاين بيان استفاده مي شود که اگر عشق و سوز به مردم , که نمودار محبت به پروردگاراست , بر روح آدمي حاکم گردد و باايمان واعتقاد به خداونددرآميزد,انساني خدمتگزار و پرتلاش مي سازد که هيچ گاه از خدمت به ديگران غفلت نمي ورزد که بفرموده رسول خدا[ ص] سلماني غير از خدمت به برادران مسلم واهتمام در رفع مشکلات آنان نيست :
من اصبح ولم يهتم بامورالمسلمين فليس بمسلم

خدمتگزاري با عناوين و تعبيرات گوناگون در منابع ديني , مورد ترغيب و تشويق قرار گرفته است که هر کدام به گونه اي مساله خدمت به مردم را درابعاد مختلف , مطرح مي سازد, که در مجموع , همه , جلوه هاي يک حقيقتند. دراين باره , به ذکر چند عنوان اشاره مي کنيم و يادآور مي شويم که : ذکراين عناوين , جداي از يکديگر, به معناي استقلال و عدم تداخل آنها نخواهد بود.

در بسياري از روايات , خدمت به خلق و سودرساني به آنان , عامل ارزشمندي انسان , به شمار آمده است . پيامبراکرم[ ص] , در پاسخ اين سوال که محبوبترين افراد, پيش خداوند چه کساني هستند؟ فرمود:
شخص باايمان , همانند درخت خرمااست که هر چه از آن برگيزي سودمند و مورد,استفاده است .
از آنجا که انسان باايمان , براساس حق و حقيقت زندگي مي کند, نمي تواند جز نفع رساني , روش ديگري را پيش گيرد. نفع رساني جزء مقومات ايمان او به شمار مي آيدازاين روي , قرآن مجيد[ حق] و طرفدارانش را,از آن نظر که نافع و سودمندند براي ديگران , جاويد و ماندگار خوانده است :
بنابراين , سراپاي زندگي انسان معتقد به خدا و روز واپسين رااين ويژگي تشکيل مي دهد که در هر موقعيتي قرار بگيردو به هر درجه اي که رسد براي مردم و در خدمت آنان است .

ب : برآوردن نيازها

گرهگشايي , حل مشکل ديگران و برطرف نمودن نيازهاي مادي و معنوي مردم , جلوه هاي ديگري از خدمتگزاري هستند که مورد سفارش اسلام مي باشند. برخورداري ازاين ويژگي , توفيقي است که خداوند نصيب بندگان نيکش مي سازد. در قيقت , نيازمندي که به انسان روي مي آورد, رحمت و هديه اي الهي است که بايداز آن استقبال گردد.امام حسين[ ع] مي فرمايد: .
نيازهاي مردم (که شما براي حل آنان اقدام مي کنيد)از جمله نعمتهاي خداونداست براي شما.از مراجعه مردم به خودتان اظهار ملالت و دلتنگي نکنيد.
انسان اگر بتواند حاجت و نياز کسي را بر طرف کند, ولي در آن کوتاهي بورزد, گويا نعمتي را ناسپاسي کرده واز فيض و رحمت خداوند روي برتابيده و در نتيجه به خود, ظلم و ستمي را روا داشته داست . امام کاظم(ع) مي فرمايد:
من اتاه اخوه المومن في حاجه فانما هي رحمه من الله ساقهااليه ,
آن که برادر دينيش نيازي پيش او مي برد, آن نياز رحمتي است الهي که خداوند به سوي او فرستاده است .اگر آن نياز را برآورد, به ولايت ما رسيده و ولايت ما نيز به ولايت خداوند پيوسته است واگر آن نياز را رد به خود ستم کرده و بدي رسانده است .
روشن است که : [ قضاء حوائج الناس] و برآوردن نيازهاي مردم هرگونه اقدام مثبت و خيرخواهانه در مسائل مادي و معنوي را شامل مي شود بنابراين , همانگونه که چراغي را فرا راه مردم برافروختن , نابينايي را دست گيري کردن يتيمي را سرپرستي و نوازش نمودن دمت و برآوردن نياز به شمار مي آيد, همچنين گمراهي را هدايت کردن , جاهلي راارشاد نمود و نحرفي را به راهآوردن نيز,از مصاديق بارز خدمتگزاري است . دراين باره نمونه هاي فراواني در کتب احاديث به چشم مي خورد, تا آنجا که براي اين عنوان , باب مستقلي گشوده است .

از جلوه هاي خدمتگزاري , ياري به ديگران است . ياري در مسائل و مشکلات زندگي , بويژه در بعد مالي واقتصادي است .
اگر جامعه اسلامي را مانند پيکر واحدي بدانيم ,اعضاي اين پيکر ارتباطي حياتي و سرنوشت ساز, با يکديگر دارنداختلال و کم کاري در يک عضو, عامل به هم خوردن تعادل بدن خواهد شد. دراين هنگام , بقيه اعضا بايد به کمک آن عضو بشتابند و به او ياري دهند تا نظم و تعادل به بدن برگردد و حيات و زندگي ممکن شود.اين حقيقت , در سطح جامعه اسلامي نيز بايد پياده شود.اگر نيازمندي به عللي نتوانند خود را همپاي ديگران قرار دهد, شايسته است ديگران به او ياري دهند تا عدالت و تعادل اجتماعي در جامعه محقق گردد.

با توجّه به اهميّتي که اسلام براي شخصيّت انسان قائل است، برآورده ساختن نيازهاي او را يکي از کارهاي سنديده برمي شمرد و از اين طريق، نه تنها مردمان مسلمان، به برآورده ساختن نيازمندي‏هاي نيازمندان شويق و ترغيب مي‏شوند، بلکه در بسياري از روايات تصريح شده که نبايد گذاشت شخص نيازمند، نيازش را به ما بازگو کند و از حقوق برادران ديني اين است که پيش از آن که او به بيان نيازش بپردازد، مسلمانان خواسته او را برآورده سازند. امام صادق عليه‏السلام در اين خصوص تصريح دارند که: «هرگاه انسان بداند که برادر مؤمنش نيازمند است و نيازش را برآورده نسازد و او مجبور شود که درخواست برآورده شدن نياز خود را بکند، در ازاي اين کار هيچ پاداشي به انسان تعلق نمي‏گيرد.

آسوده‏گان روز قيامت

اثر خدمت به ديگران

وظيفه خدمت‏رساني